https://www.wmji.ir/ ترویج و توسعه آبخیزداری fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://www.wmji.ir/article_736751.html تالاب مهارلو، یکی از زیست‌بوم‌های مهم جنوب شرقی شیراز، در سال‌های اخیر به دلیل کاهش بارندگی، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب و تغییرات کاربری اراضی، با افت شدید سطح آب مواجه شده است. این پژوهش باهدف بررسی نقش سیلاب‌های بهمن‌ماه ۱۴۰۳ در احیای تالاب و ارزیابی پایداری هیدرولوژیکی و زیست‌محیطی آن انجام شد. در این مطالعه، سه زیرحوضه غربی نهراعظم، خشک و چنارراهدار مورد تحلیل قرار گرفتند. برای محاسبه رواناب، از مدل SCS-CN و برای تحلیل روند بارش و جریان، از روش‌های آماری و تجربی بهره گرفته شد. نتایج نشان داد که بارش 83/9 میلی‌متری در این رخداد موجب تولید بیش 2/38 میلیون مترمکعب رواناب شد که باعث افزایش ۸۰ سانتی‌متری تراز آب تالاب و گسترش سطح آن از ۱۵ به ۴۲ کیلومترمربع گردید. کاهش هدایت الکتریکی (EC) آب ورودی نیز نشان‌دهنده بهبود نسبی کیفیت آب بود. تحلیل‌های بلندمدت نشان دادند که تنها در سال‌هایی با سیلاب‌های قابل‌توجه، امکان احیای موقت تالاب فراهم‌شده است. بااین‌حال، توسعه بی‌رویه باغ‌شهرها، انسداد مسیل‌ها و عدم مدیریت یکپارچه منابع، مانعی جدی برای بهره‌برداری مؤثر از سیلاب‌ها است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که رخدادهای سیلابی کوتاه‌مدت می‌توانند به حفظ موقت تراز آب و زیستگاه‌های تالاب مهارلو کمک کنند. این یافته‌ها بر اهمیت توجه به مدیریت رواناب و حفاظت از مسیرهای طبیعی جریان آب تأکید دارند و می‌تواند مبنایی برای بررسی‌های آتی و برنامه‌ریزی بلندمدت در راستای پایداری تالاب باشد. https://www.wmji.ir/article_736752.html آبدهی قنات به عوامل متعددی بستگی دارد که به دلیل پیچیدگی و روابط غیرخطی بین عوامل، الگوریتم‌های یادگیری ماشین مانند جنگل تصادفی، می‌توانند در مدل‌سازی آبدهی قنات‌ها کاربرد مناسبی داشته باشند. در این راستا تحقیق حاضر باهدف تعیین دقت الگوریتم جنگل تصادفی در برآورد آبدهی قنات‌ها دشت مشهد – چناران طرح‌ریزی‌شده است. برای این منظور از اطلاعات 78 قنات موجود در آبخوان مشهد-چناران استفاده شد. از این تعداد 70 درصد برای آموزش و 30 درصد داده‌ها برای ارزیابی مدل جنگل تصادفی در محیط نرم‌افزار R استفاده شد. نتایج تعیین اهمیت عوامل مؤثر بر آبدهی قنات‌ها آبخوان مشهد-چناران نشان داد که از بین هفت عامل موردبررسی، مهم‌ترین عوامل در آبدهی قنات‌ها دشت مشهد-چناران، خصوصیات نوع و هندسه قنات (طول قنات و عمق مادر چاه) و ضریب آبگذری ویژه آبخوان است. درنهایت نتایج ارزیابی دقت الگوریتم جنگل تصادفی در برآورد آبدهی قنات‌ها آبخوان مشهد-چناران نشان داد که مدل جنگل تصادفی با ضریب تبیین (R2) 0/91 و 0/85 به ترتیب در مرحله آموزش و آزمون و هم‌چنین ضریب نش ساتکلیف 0/83 و 0/76 برای این دو مرحله، دارای دقت قابل قبولی می‌باشد. با استفاده از مدل RF ایجادشده در این تحقیق، می‌توان تأثیر سناریوهای مختلف احیا و مدیریت قنات مانند افزایش طول تره‌کار و هم‌چنین عمق مادر چاه را بر دبی قنات قبل از اجرای اقدامات شبیه‌سازی کرد. https://www.wmji.ir/article_736753.html پروژه‌های آبخیزداری به‌عنوان رویکردی یکپارچه در مدیریت منابع طبیعی، نقش کلیدی در توسعه پایدار جوامع محلی، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، ایفا می‌کنند. این پژوهش باهدف بررسی تأثیر پروژه‌های آبخیزداری بر توسعه اقتصادی–اجتماعی ساکنان حوزه آبخیز ده‌نمک شهرستان آرادان انجام شد. جامعه آماری شامل ساکنان این حوضه بود که با استفاده از فرمول کوکران و اصلاح برای جمعیت محدود، حجم نمونه ۱۴۱ نفر تعیین و به روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب شد. ابزار پژوهش پرسشنامه‌ای با ۱۲ گویه در سه بعد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بود که روایی آن توسط کارشناسان تأیید و پایایی آن با آلفای کرونباخ (بالاتر از 0/7) اثبات شد. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SPSS نسخه 26 و روش‌های تحلیل عاملی اکتشافی (EFA)، تأییدی (CFA) و معادلات ساختاری (SEM) انجام گرفت. نتایج نشان داد میانگین نگرش در بعد زیست‌محیطی (3/89)، اقتصادی (3/78) و اجتماعی (3/52) بالاتر از میانگین نظری (3) است. تحلیل عاملی اکتشافی سه عامل را شناسایی کرد که 81/27 درصد از واریانس را تبیین می‌کنند؛ بعد زیست‌محیطی با 44/61 درصد قوی‌ترین عامل بود. مدل CFA با شاخص‌های برازش (1/69=, χ²/df0/991= CFI0/041= RMSEA) تأیید شد. مدل SEM نشان داد بعد اجتماعی (0/72 β=) بیش‌ترین اثر مستقیم بر رضایت کلی دارد، درحالی‌که بعد زیست‌محیطی از طریق مسیرهای اقتصادی و اجتماعی، اثر غیرمستقیم قوی (1/02) ایجاد می‌کند. یافته‌ها حاکی از موفقیت چشمگیر پروژه‌ها در بهبود محیطی، تأثیر متوسط در اقتصاد و ضعف در مشارکت اجتماعی است. پیشنهاد می‌شود با اجرای مدل مدیریت آبخیزداری جامعه‌محور (CBWM)، تشکیل شوراهای محلی و آموزش مشارکتی، شکاف اجتماعی پر شود تا توسعه پایدار محقق گردد. https://www.wmji.ir/article_736754.html آلودگی آب‌های سطحی عموماً در اثر عوامل بیماری‌زا، مواد مغذی، پلاستیک‌ها، مواد شیمیایی مانند فلزات سنگین، آفت‌کش‌ها، تخلیه زباله‌های صنعتی به رودخانه‌ها ایجاد می­شود هم‌چنین آب آشامیدنی باکیفیت خوب برای زندگی ضروری است. لذا در این پژوهش از مدل WASP برای کیفیت آب رودخانه اترک واقع در محدوده حصارگرم‌خوان بجنورد استفاده‌شده است. بدین منظور در ماه‌های فروردین تا خرداد و تیر تا آذر سال 1402 پارامترهای انتروکوکوس‌فکالیس و کلی‌فرم‌کل و اشریشیاکلی و دمای آب و نیتروژن نیترات و نیتروژن کل شبیه‌سازی شدند. شبیه‌سازی پارامترهای فوق در سه مرحله، مرحله اول در ماه‌های تیر تا آذر و مرحله دوم در ماه‌های فروردین تا خرداد و مرحله سوم نیز نیتروژن کل در ماه‌های فروردین تا خرداد و تیر تا آذر به دلیل مقایسه ماه‌های مختلف سال انجام شد. به‌طوری‌که نتایج حاصل از آن تقریباً مشابه نتایج حاصل از مشاهدات اندازه‌گیری شده بود و خطای جذر میانگین مربعات (RMSE) هم این موضوع را تأیید کرد. برای مرحله اول و دوم نتایج مربوط به‌دقت مدل نشان‌دهنده‌ی خطای کم‌تر از 0/08 برای شبیه‌سازی پارامترها و هم‌چنین خطای کم‌تر از 0/04 برای اشریشیاکلی و خطای کم‌تر از 0/02 برای نیتروژن نیترات است که از دقت قابل قبولی به شمار می‌رود. برای مرحله سوم نیز نتایج مربوط به‌دقت مدل نشان‌دهنده‌ی خطای کم‌تر از 0/04 برای شبیه‌سازی نیتروژن کل است که از دقت قابل قبولی به شمار می‌رود. بر اساس نتایج فوق مدل WASP دقت بسیار خوبی در شبیه‌سازی رودخانه اترک واقع در محدوده حصارگرم‌خوان داشته و می‌توان آن را به‌عنوان یک مدل مناسب برای شبیه‌سازی در رودخانه پیشنهاد کرد. https://www.wmji.ir/article_736755.html گیاهان با عمل فتوسنتز خود مسئول اولیه ورود کربن و تکمیل‌کننده چرخه ذخیره‌ای آن در اکوسیستم هستند. به نظر می‌رسد تفاوت‌ها در توانایی کمی و کیفی گیاهان در سطح پایه گیاهی و به‌تبع آن تنوع گیاهان در سطح جامعه گیاهی مهم‌ترین عامل تفاوت در توانایی جوامع گوناگون در ذخیره کربن باشد. هدف از تحقیق حاضر بررسی اثرات اقدامات آبخیزداری بر ارتباط بین ذخایر کربن و شاخص­‏های تنوع گونه­ای و کارکردی در حوزه آبخیز ارنگه استان البرز بود. اقدامات مکانیکی شامل سد گابیونی، سنگی ملاتی و کف بند ملاتی و یک سایت شاهد بودند. نمونه­برداری از پوشش گیاهی در فصل رویش به روش سیستماتیک- تصادفی در 400 پلات یک مترمربعی انجام ­گردید. در هر پلات ویژگی­های کارکردی گیاهان، زیست‌توده اندام­های هوایی و زیرزمینی اندازه­گیری و میزان ترسیب کربن آن‌ها و لاشبرگ محاسبه شد. در هر ترانسکت تعداد دو نمونه خاک از دو عمق، در مجموع 80 نمونه خاک برداشت گردید. شاخص­های تنوع گونه­ای و کارکردی با استفاده از نرم‌افزار Fdiversity محاسبه شد. برای بررسی ارتباط بین ذخایر کربن، شاخص­های تنوع گونه­ای و کارکردی از رگرسیون خطی چند متغیره در نرم­افزار R نسخه 3.1.1 استفاده شد. بیش‌ترین مقدار ذخیره کربن گیاهی و کل ترسیب کربن خاک در تیمار گابیون مشاهده گردید. شاخص‌های رائو، یکنواختی، شانون و تنوع کارکردی در کربن کل اکوسیستم تأثیرگذار بودند (0/003=p، 0/68=R2). بیش‌ترین ضریب تعیین (R2) آنالیز رگرسیون در تیمار سنگی ملاتی و کف­بند ملاتی مربوط به ترسیب کربن خاک به ترتیب به میزان 0/82 و 0/57 و در تیمار گابیون مربوط به کربن زیست‌توده به میزان 0/72 بود. در کل اثر فعالیت­های آبخیزداری بر ترسیب کربن تابعی از عوامل مدیریتی، شرایط اقلیمی، نوع عملیات احیایی و شرایط فیزیکی و بیولوژیکی خاک است و برای تعیین مؤثرترین عوامل، توصیه می‌شود داده­های دقیق با تکرار کافی، هم‌زمان با پروژه­های احیایی و اصلاحی تهیه گردد. https://www.wmji.ir/article_736756.html فرسایش خاک به‌عنوان یکی از جدی‌ترین چالش‌های طبیعت، موجب تخریب اراضی و کاهش ظرفیت سدها می‌شود؛ بنابراین، فرسایش خاک نه‌تنها به نابودی زمین‌های کشاورزی و پوشش گیاهی منجر می‌شود، بلکه با پر کردن مخازن سدها، تأثیر مستقیمی بر منابع آبی کشور دارد. مقابله با این پدیده نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، احیای پوشش گیاهی از طریق اجرای طرح‌های مرتع‌داری و آبخیزداری می‌باشد. این مطالعه باهدف پهنه‌بندی شدت فرسایش در حوزه آبخیز سد فرخی در شهرستان قاین استان خراسان جنوبی و با بهره‌گیری از مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره SWARA انجام شد. بدین منظور از ده معیار شامل شیب، جهت شیب، کاربری اراضی، پوشش گیاهی، زمین‌شناسی، ژئومورفولوژی، بارش، نفوذپذیری خاک، فاصله از رودخانه و بافت خاک مورد ارزیابی قرار گرفتند. پس از وزن‌دهی به معیارها با استفاده از مدل SWARA، لایه‌های اطلاعاتی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی تلفیق و نقشه نهایی شدت فرسایش تولید و به سه طبقه کم، متوسط و شدید تقسیم شد. نتایج حاصل از بررسی نشان داد که معیار شیب و زمین‌شناسی به ترتیب بااهمیت نسبی 0/15 و 0/13 بیش‌ترین تأثیر را در فرسایش منطقه داشته است. هم‌چنین بر اساس نقشه نهایی حدود 29 درصد از حوضه، در کلاس فرسایش شدید قرار دارد که عمدتاً منطبق بر واحدهای شیب‌دار، زمین‌شناسی مارنی و پوشش گیاهی ضعیف هستند، این پهنه‌ها اغلب در مجاورت آبراهه‌های اصلی و در بخش‌های مرکزی حوضه که جمعیت بیش‌تر دارند، تمرکز یافته‌اند. https://www.wmji.ir/article_736757.html در پژوهش حاضر به‌منظور ارزیابی تأثیر اقدامات سازه‌ای و بیولوژیکی آبخیزداری انجام‌شده در حوزه‌ آب‌ماهی بر رطوبت خاک در قالب طرح آزمایشی بلوک‌های کامل تصادفی با هفت تیمار و سه تکرار از عمق 30 سانتی‌متری زمین، نمونه‌برداری انجام شد. تیمارها شامل: بند گابیونی، بند خشکه‌چین، بند سنگ و سیمانی، قرق، بادام‌کاری و نمونه شاهد بود. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به‌منظور مقایسه میانگین درصد رطوبت خاک در تیمارهای مختلف، با استفاده از نرم‌افزار SPSS انجام شد. جهت مقایسه میانگین تیمارها از آزمون دانکن استفاده گردید. نتایج حاصل از آزمون دانکن نشان داد که در ارزیابی تأثیر اقدامات سازه‌ای بیش‌ترین میزان رطوبت مربوط به بند گابیونی به مقدار 8/94 درصد و کم‌ترین آن به مقدار شش درصد مربوط به نمونه شاهد است. نتایج حاصل از اقدامات بیولوژیک در حوضه آب‌ماهی نشان داد که مناطق بادام‌کاری شده به مقدار 8/75 درصد در حفظ رطوبت بیش‌ترین، سپس مناطق قرق شده و درنهایت مناطق قرق نشده به میزان 8/05 درصد کم‌ترین تأثیر را داشته است؛ بنابراین، با توجه به نتایج پژوهش، توصیه می‌شود در حوضه‌های با شرایط مشابه، به‌کارگیری هم‌زمان اقدامات سازه‌ای و بیولوژیکی مدنظر قرار گیرد تا ظرفیت حفظ رطوبت خاک به‌طور مؤثرتری تقویت شود.